Ciekawostki.


1. Czy foka to ryba?
NIE! Chociaż foki są mocno związane ze środowiskiem wodnym i sprawnie nurkują, w przeciwieństwie do ryb posiadają płuca i oddychają powietrzem atmosferycznym. Foki szare należą do gromady ssaków (młode ssie matczyne mleko), podgromady łożyskowców (zarodek rozwija się pozostając w związku z matką za pomocą łożyska), rzędu mięsożernych, rodziny fok.

2. Ile gatunków fok żyje w Bałtyku?
Obecnie w Bałtyku żyją trzy gatunki fok: foka szara (reprezentowana najliczniej), foka pospolita i foka obrączkowana (nerpa).

3. Dlaczego foki nie zamieszkują polskich plaż?
Niegdyś foki szare licznie występowały w rejonie Zatoki Gdańskiej, lecz zostały wytrzebione (człowiek chciał chronić narzędzie służące do połowu ryb, czyli niszczone przez foki bawełniane sieci, a także pozyskiwał focze futra i mięso). Pozostała część wybrzeża nie stanowi dla fok odpowiedniego siedliska. Ponadto te duże zwierzęta potrzebują spokojnych miejsc do rozrodu, poczucia bezpieczeństwa w okresie opieki nad foczymi szczeniętami. Niestety tego warunku im nie zapewniamy, ponieważ niemal każdy skrawek polskiej plaży jest dostępny dla turystów.

4. Gdzie obecnie foki są najczęściej obserwowane w polskiej części Bałtyku?
Szczęściarze mogą zaobserwować pojedyncze osobniki w ujściu Wisły (Mewia Łacha), inne ulubione miejsca w rejonie Zatoki Gdańskiej to Ryf Mew (Rybitwia Mielizna) oraz Cypel Helski.

5. W jaki sposób obserwowany jest stan populacji fok?
Dwa razy w roku (na przełomie lutego i marca, a następnie na przełomie września i października) przeprowadzane są lądowe i lotnicze akcje liczenia fok przebywających na lądzie. We wszystkich "foczych" miejscach na Bałtyku odbywa się to jednocześnie, co pozwala uniknąć błędu podwójnego policzenia danego osobnika. Tegoroczne szacunki mówią o 7,5-tysięcznej bałtyckiej populacji foki szarej, co stanowi niewielki procent ocenianej na 100 tys. osobników populacji żyjącej jeszcze na początku wieku. Akcje liczenia fok mają swój początek w latach siedemdziesiątych, kiedy to zauważono ogromną śmiertelność tych zwierząt na Morzu Bałtyckim i postanowiono objąć je prawną ochroną.

6. Jak długo istnieje helskie "fokarium" i w jakim celu je utworzono?
Obiekt "fokarium" przy Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii UG istnieje od 1999 roku, choć działalność na rzecz ochrony fok podjęta została już w momencie pojawienia się w 1992 roku pierwszego podopiecznego - Balbina. Z założenia jest to placówka hodowlana, dzięki której w przyszłości foki znów zasiedlą południową część Bałtyku, a jednocześnie ośrodek rehabilitacji chorych i osłabionych fok.

7. Ile fok zamieszkuje obecnie "fokarium"?
Mamy siedmiu stałych mieszkańców, w tym dwa samce oraz pięć samic. Wszystkie należą do gatunku foki szarej.

8. Dlaczego foki nie są tu tresowane?
Ideą ośrodka jest stworzenie zwierzętom warunków zbliżonych do naturalnego środowiska (dlatego też baseny nie są wyłożone błękitnymi kafelkami, a woda w basenach nie jest przezroczysta niczym kryształ). Dzięki temu ludzie mogą podglądać spontaniczne zachowania w foczym stadzie, rządzącym się własnymi prawami, a nie wyuczone reakcje na konkretne polecenia opiekunów. Tutaj charakter i temperament każdej foki jest szanowany, ponieważ świadczy o jej niepowtarzalności.

9. Czym różni się foka od uchatki?
Po pierwsze: tresowane są i występują w cyrkach uchatki, a nie foki. Ponadto zasadnicze różnice widoczne są w budowie ciała. Foka w przeciwieństwie do uchatki nie posiada małżowin usznych, ma długi, podobny do psa pysk i krótkie, całkowicie owłosione płetwy. Pływa za pomocą tylnych płetw, które podczas niezgrabnego pełzania na lądzie ciągnie za sobą. Są w mniejszym stopniu związane z lądem niż uchatki i zamieszkują głównie wody stref umiarkowanej i polarnej. Foki szare najczęściej rodzą się na lodzie, stąd dla kamuflażu mają z początku białe futerko zwane lanugo, z czasem ciemnieją. Uchatki natomiast posiadają małżowiny uszne, krótszy pysk oraz długie, częściowo owłosione płetwy. Dzięki takiej budowie kończyn mogą klaskać przednimi płetwami, natomiast tylne podwijać do przodu i opierać się na nich, co pozwala na sprawne poruszanie się na lądzie. Pływając uchatka używa przednich płetw, co przypomina "fruwanie" w wodzie. Małe uchatki przychodzą na świat na skałach, dlatego są ciemne w dzieciństwie i później jaśnieją. Żyją głównie w wodach strefy tropikalnej, ale są też gatunki polarne, np. uchatka niedźwiedziowata.

10. Dlaczego do "fokarium" nie wolno wprowadzać zwierząt?
Wprowadzane na teren ośrodka zwierzęta, choćby zupełnie małe, kontaktując się z fokami stwarzają sytuację dogodną dla przenoszenia różnych chorób, np. wirusowych. Niestety, niektóre wirusy "bezpieczne" dla jednego gatunku, wobec innych bywają bezwzględne. Przykładem może tu być odkryty niedawno u fok wirus grypy, dla nich nieszkodliwy, lecz bardzo groźny dla ludzi. Podobnie ma się rzecz z wirusem nosówki, który może być niebezpieczny dla psów i kotów, a dla fok jest wręcz zabójczy. Często właściciele zwierzaków nie potrafią upilnować swych ciekawskich, hałasujących, a czasem zanieczyszczających obiekt pupili. Ponadto "coś" żywego przypadkiem znalazłszy się w basenie z całą pewnością zostanie potraktowane jak zabawka i przejdzie test wytrzymałości na focze zęby.

11. Jak mają na imię tutejsze foki, w jakim są wieku i skąd pochodzą?
Balbin przyszedł na świat w 1992 roku na estońskiej wysepce Innarahu w pobliżu Saaremy. Joel urodził się na tej samej wyspie w 1997 roku. Unda Marina (z łaciny: Fala Morska) urodziła się w 1994 roku w Estonii. Agata, Anna, Ewa przyszły na świat w 1998 roku na estońskiej wyspie Allirahu. Krystyna (1998-2001) pochodziła z tej samej wyspy, przeżyła w helskim fokarium 3 lata 39 dni, zabiły ją monety wrzucane do basenu przez turystów "na szczęście".

12. Jak rozpoznać poszczególne osobniki?
Balbin jest najstarszy, więc też największy. Ma ciemną sierść i charakterystyczny kształt pyska (przypomina telewizyjnego Alfa). Często wydaje intrygujące dźwięki, np. bulgot podczas pływania. Jest przywódcą stada - wymagającym i upartym.
Joel nie dorównuje Balbinowi rozmiarami, lecz jest podobnie ubarwiony. Potrafi spać całymi dniami leżąc na dnie basenu lub "siedząc" pod ścianą.
Unda to największa samica. Charakterystycznie ubarwiona - ciemny wierzch i jasny spód z dużymi ciemnymi plamami. Pięknie "śpiewa", a jak to z primadonnami bywa, jest wyniosła i dumna.
Ewa i Ania są do siebie podobne z wyglądu - obie są właścicielkami "najbardziej" szarych futer, (sierść Ewy jednak odznacza się kremowym odcieniem na głowie i spodzie). Anię wyróżnia prawe oko pokryte bielmem - to ślad po przebytej chorobie. Obie dziewczyny są ciekawskie i lubią wodne igraszki, choć Ewa ma bardziej żywy temperament.
Krysia posiada najciemniejsze futro spośród tutejszych samic, i do wszystkiego "podpływa" z rezerwą.
Agata ma jasne, bogato udekorowane małymi ciemnymi plamkami futerko. Znana jest ze swojej nieśmiałości i zazwyczaj trzyma się na uboczu.

13. Jak długo żyje foka szara w naturalnym środowisku?
Na wolności foki mogą dożyć sędziwego wieku około 30-40 lat, w niewoli natomiast żyją dłużej.

14. Co jedzą foki szare i w jakich ilościach?
Foki w naturalnym środowisku polują na ryby, urozmaicając sobie niekiedy dietę małżami, skorupiakami bądź głowonogiem. Helskie foki karmione są śledziem... i w zasadzie innych ryb nie lubią. Ponieważ foczy apetyt jest zależny od pory roku, ilość podawanych ryb również się zmienia, oscylując w granicach 5-9 kg śledzi dziennie dla jednej foki.

15. Ile waży foka szara?
Młode foczęta w okresie karmienia tłustym mlekiem matki (40-50% tłuszczu) przybierają na wadze około 2 kg dziennie. Dorosłe samce mogą osiągać ciężar do 300 kg przy długości ciała do 3 m, dorosłe samice są mniejsze (do 2,5 m) i ważą maks. do 180 kg.

16. W jaki sposób foki śpią?
Właściwie każdy sposób jest dobry - foki mogą spać unosząc się na powierzchni wody, pod wodą lub leżąc na lądzie, wygrzewając się w słońcu.

17. Jak długo foka szara może przebywać pod wodą?
Foki potrafią nurkować na głębokość do 200 m i przebywać pod wodą maksymalnie około 20 minut.

18. Czy zimą foce jest zimno?
Zwierzę to przypomina "termos" - pod skórą znajduje się gruba (około 3-5 cm w zależności od pory roku) warstwa izolacyjna w postaci tłuszczu. Tkanka tłuszczowa zapobiega utracie ciepła, śnieg czy lód pod leżącą foką nigdy nie ulegną roztopieniu. Wewnątrz foczego ciała temperatura wynosi około 37°C. Ponadto tłuszcz znacznie zmniejsza ciężar właściwy ciała, co pozwala foce bez wysiłku utrzymywać się na powierzchni wody. Warstwa tłuszczu oczywiście przed zimą rośnie.

19. W jakim wieku foka szara jest gotowa do rozrodu?
Dojrzałość płciową samce osiągają w wieku 6 lat, samice w wieku 4 lat.

20. Kiedy u fok szarych rozpoczyna się okres godowy?
Gody bałtyckiej populacji foki szarej przypadają na przełom lutego i marca.

21. Jak przebiega ciąża u foki szarej?
Po zapłodnieniu rozpoczyna się tzw. przedciąża - zarodek czeka około 3 miesięcy, a następnie zagnieżdża się w ścianie macicy. Po upływie kolejnych 9 miesięcy od tego momentu (ciąża właściwa) na świat przychodzi mała foczka. Ma to zapewnić narodziny potomka w sprzyjających warunkach klimatycznych.

22. Jak długo młode foki szarej pozostają pod opieką matki?
Szczenię u boku matki spędza 3 tygodnie i wówczas jest karmione mlekiem. Po tym czasie matka opuszcza młode na zawsze.

23. Czy mieszkańcy fokarium doczekali się potomstwa?
Czekamy, aż stado dojrzeje do odpowiedniego wieku - wówczas na pewno pojawi się potomstwo.

24. Czy istnieje hierarchia w foczym stadzie?
Tak, zawsze dominuje w stadzie najsilniejszy samiec, w naszym przypadku Balbin jako jedyny dojrzały.

25. Czy foki potrafią się bawić?
Oczywiście, jako zwierzęta z natury ciekawskie i inteligentne potrafią urozmaicić sobie czas na różne sposoby: wodne gonitwy, pływanie raz na brzuchu, raz "stylem grzbietowym" itd.

26. Czy foki bywają agresywne?
Tak, często dorosłe samce w czasie godów walczą między sobą o zdobycie jak największej liczby samic.

27. Dlaczego nie wolno wkładać ręki do foczego basenu?
Jeśli ktoś zechce znienacka pogłaskać śpiącą lub przepływającą w pobliżu fokę, może ją w ten sposób wystraszyć. Naturalną reakcją zwierzęcia jest obrona - grozi to dotkliwym pogryzieniem.

28. Ile foka szara ma zębów?
Na dolnej szczęce jest 16, na górnej 18- 20 typowych dla mięsożercy zębów (siekacze, kły i zęby trzonowe).

29. Jak głębokie są baseny na terenie "fokarium"?
Pierwszy z basenów ma od 0,5 do 1,5 m głębokości, drugi 2,5 m, basen z oknami podwodnymi ma 3,5 m.

30. Dlaczego woda w basenach nie jest kryształowo czysta?
Woda do basenów pobierana jest bezpośrednio z Zatoki Puckiej, a swą ciemnozieloną barwę zawdzięcza licznym drobnym glonom występującym w akwenie. Barwa wody zależy również od pory roku - zimą, gdy glonów jest mniej - woda jest bardziej przezroczysta. Ponadto woda w basenach jest użyźniana przez naturalne focze wydaliny.

31. Jakie jest pochodzenie fok?
Foki, chociaż żyją w morzu, też są ssakami, ponieważ karmią mlekiem swoje młode. Ale ich przodkami były zwierzęta lądowe. Foki rozwijały się w środkowym miocenie (14 milionów lat temu) w rejonach północnego Antlantyku z pnia łasicowatych. Wyglądem przypominały obecnie spotykane

32. Gdzie poza zimnymi morzami można zobaczyć foki?
Foka jest ssakiem morskim mórz zimnych, ale niektóre jej gatunki występują również w strefach bardziej umiarkowanych, jak na przykład mniszka śródziemnomorska w Morzu Śródziemnym. Niegdyś całkiem liczne, wyginęły wskutek zanieczyszczenia środowiska i urbanizacji wybrzeża. Na skalistych wybrzeżach Atlantyku i kanału La Manche spotykamy fokę szarą. Natomiast na polskim wybrzeżu Bałtyku foki mogą się już niedługo znów pojawić. Na helu powstała bowiem eksperymentalna "Foczarnia".



Powrót.